تغییر اقلیم، فراگیرترین چالش زیست محیطی كشور

اقلیم به شرایط غالب کمیت‌های جوی در یک منطقه خاص جغرافیایی گفته می‌شود که متاثر از عوامل محیطی است. این شرایط تابع مکان، ولی مستقل از زمان است.

موضوع تغییر اقلیم بیش از سه دهه در قالب یک بحران بین المللی مطرح شده است. تغییر اقلیم، موجب تغییراتی در وضع بارش‌ها، سرعت باد، تابش خورشید و دمای هوا می‌شود. این تغییرات اثر منفی بر منابع کشاورزی و امنیت غذایی، افزایش سطح آب دریاها و اقیانوس‌ها، تهدید تنوع زیستی اکوسیستم‌ها و سلامت بشر، شدت حوادث طبیعی و بلایا می‌گذارد و آثار بسیار مخربی بر منابع آب دارد.

در دهه‌های اخیر، شدیدترین پدیده‌های بارندگی رخ داده است و بخش‌هایی از جهان شاهد شدت یافتن پدیده‌هایی نظیر سیلاب‌های شدید، خشکسالی‌ها، امواج مخرب و گرمای بیش از حد بوده است. تغییر در بارش همراه با افزایش دما و کاهش پوشش برف بر کیفیت و کمیت آب اثر گذاشته است.

عامل انسانی

بدون شک، انسان مهمترین عامل اثرگذار بر تغییرات اقلیمی است، چنانچه پیشرفت فن‌آوری و دستیابی انسان به زندگی مدرن امروزی به قیمت تخریب منابع طبیعی و انقراض نسل تعداد زیادی از گیاهان و جانوران تمام شده است. اما با وجود پیشرفت بسیار سریع دانش بشری و دستیابی انسان به سیارات دیگر و اطلاعات حیرت‌آوری که از دورترین کهکشان‌ها به دست آورده است، همچنان کره زمین به عنوان تنها سیاره قابل سکونت برای انسان و موجودات زنده، محسوب می‌شود.

رشد سریع و بی‌مهار جمعیت انسانی، بهره‌برداری بی‌وقفه از معادن، قطع درختان و نابودی جنگل‌ها، کشتـــار بی رحمانه حیوانات، تخریب مراتع و پوشش‌های گیاهی و تبدیل آنها به مزارع، استفاده بی رویه از سموم کشاورزی، آلودگی منابع آب و هوا به دلیل فعالیت‌های صنعتی و بسیاری از فعالیت‌های نامطلوب انسانی - از سالیان گذشته تا امروز - چرخه زیستی كره زمین (خانه مشترک همه موجودات زنده) را با خطر مواجه کرده است. خطری که در اوایل، به طور نامحسوس، میهمان ناخوانده کره خاکی بود، ولی با بروز وقایع پرشمار و خانمان براندازی چون سیل، زلزله، طوفان‌های مهیب، ذوب یخ‌های قطبی و افزایش دمای هوا نشان داد كه تغییراتی اساسی در حال وقوع است و زندگی در کره خاکی را دشوارتر از گذشته خواهد کرد. تغییراتی که در بسیاری از مواقع به طور مستقیم به عملکرد نادرست و خودخواهانه انسان‌ها مربوط می‌شود.

مسعود طوفان، کارشناس ارشد روابط بین‌الملل بحث تغییر اقلیم را یکی از چالش‌های مهم در روابط کشورها می‌داند و می‌گوید: «این امر بی تاثیر از فضای آنارشیستی حاکم بر نظام بین‌الملل و عزم کشورها برای تامین منافع ملی خود نیست. وجود نظام سلسله مراتبی و وضع در هم ریخته نظام بین‌الملل منجر به آن شده تا هیچ مرجع سیاسی فراگیر و اقتدار آمیزی در سطح جهانی برای تنظیم وضع بیش از 190 دولت دارای حاکمیت‌های جداگانه وجود نداشته باشد. از این رو، راه حل بحران تغییرات اقلیمی به عنوان فراگیرترین چالش زیست‌محیطی بشر باید از طریق همکاری بین‌المللی دنبال شود.»

او می‌افزاید: «آب و هوا در حوزه صلاحیت قضایی هیچ کشوری نیست و ویژگی و ابعاد فراملی آن، اتخاذ تدابیر جهانی را در این باره ضروری كرده است. آخرین نشست تغییرات اقلیمی در کپنهاگ در دسامبر سال 2009 میلادی در حالی با حضور 40 هزار شرکت کننده و نمایندگانی عالی رتبه از 193 کشور جهان تشکیل شد که بعد از نشست سران جهان در ریودوژانیرو در حدود 20 سال پیش، برپایی گردهم‌آیی در این سطح، بی‌سابقه بوده است. اساس برگزاری نشست کپنهاگ بر این اصل استوار بود که حاصل تلاش‌های دو ساله گروه‌های کاری، تحت کنوانسیون تغییر آب‌وهوا و پروتکل کیوتو، جمع‌بندی و در نهایت توافقنامه‌ای الزام‌آور برای حل این چالش بزرگ تدوین شود تا بر این اساس، تعهد کشورهای صنعتی برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای برای دور دوم تعهدات خود، یعنی بعد از سال 2012 میلادی، تعیین شود.»

او می‌افزاید: «اجلاس کپنهاگ، عمق چالش‌های بین کشورها و منافع آنها در ارتباط با پدیده‌ تغییرات اقلیمی را نشان داد که خطر آن متوجه همه جهان و جامعه بشری است.»

گازهای گلخانه‌ای

احمد عسگری، دبیر چهارمین کنفرانس منطقه‌ای تغییر اقلیم با اشاره به تاریخچه تغییر اقلیم، می‌گوید: «بشر 2500 سال پیش برای نخستین‌بار، اقلیم را شناخت؛ اما این شناخت، بسیار مختصر و جزیی بود.»

او با اشاره به تفاوت تعریف اقلیم و آب و هوا، تاکید می‌کند: «باید به مردم آموزش داده شود که اقلیم و تغییرات آن با وضع هوا و تغییرات جوی تفاوت دارد. اقلیم به دوره زمانی نسبتاً طولانی تغییرات آب و هوایی گفته می‌شود، ولی آنچه هر روز از سوی سازمان‌های هواشناسی و از طریق رسانه‌ها اعلام می‌شود، پیش‌بینی چند ساعته و چند روزه شرایط جوی است. اقلیم مربوط به یک یا دو روز نیست، بلکه مجموعه‌ای از شرایط جوی در دوره زمانی بلندمدت و طولانی است.»

آیا گرما و سرمای بیش از حد را می‌توان نوعی تغییر اقلیم دانست، عسگری در پاسخ به این پرسش، می‌گوید: «تغییر اقلیم در دورهای 50 یا 60 ساله اتفاق می‌افتد، نمی‌توان یکسال گرم و سرد را تغییر اقلیم دانست، باید این روند ادامه یابد. پیش از این، یخبندان‌ها اواسط آبان آغاز می‌شد، ولی اکنون فصل یخبندان در آذر اتفاق می‌افتد که در صورت تداوم آن می‌توان گفت كه تغییر اقلیم رخ داده است. اگر اقلیم را نتیجه فرایندهای پیچیده انتقال گرما و انرژی بدانیم، خیلی از اتفاقات سامانه خارج از آن، سبب تغییر اقلیم می‌شود.»

دبیر چهارمین کنفرانس منطقه‌ای تغییر اقلیم، می‌افزاید: «هواشناسی و اقلیم شناسی، بسیار متأثر از انرژی خورشید است. ما همه انرژی‌ها در سطح کره زمین را به نوعی از انرژی خورشید یا تبدیل شده این انرژی می‌دانیم، اگر از آن محروم شویم بعد از مدتی توقف جوی رخ می‌دهد و این سبب نابودی طبیعت می‌شود.»

او درباره تغییرات اقلیمی کشورمان، می‌گوید: «ایران، بخشی از کره زمین است و اگر اتفاقی برای آن بیفتد، سیاره‌ ما تحت تاثیر قرار می‌گیرد. از زمانی که جو کره زمین شکل گرفته، دچار تغییراتی شده است که این تغییرات را در میزان تغییر دمای هوا و میزان بارش‌ها مشاهده می‌کنیم.»

عسگری می‌افزاید: «براساس پیش‌بینی سازمان هواشناسی برای دوره سی ساله یعنی از سال 2010 تا 2039، یک درصد کاهش بارش و 9 دهم درجه نزدیک به یک درجه افزایش دما خواهیم داشت. اینها خبرهای خوبی نیست و باید پذیرفت با افزایش بارندگی می‌توان اثر مثبت را مشاهده کرد. اما متاسفانه در مناطق غرب و جنوب غرب ایران با بیشترین کاهش بارندگی در مناطق شمال غرب مانند خراسان، بالاترین میزان افزایش دما را شاهد هستیم.»

او درباره عوامل بروز این تغییرات، می‌گوید: «گازهای گلخانه‌ای حاصل سوخت‌های فسیلی، یکی از عوامل مهم تغییر اقلیم است که باید با استفاده از فن‌آوری‌های نوین و سیاست‌های کاهش مصرف انرژی، آن را کاهش دهیم، زیرا بیشتر این تغییرات اقلیمی به دست طبیعت، بازسازی می‌شود. اما تغییرات اقلیمی که بر اثر گازهای گلخانه‌ای روی می‌دهد به سختی جبران می‌شود. میزان آلاینده‌ها در سال2050 میلادی در جهان به 600 PPM می‌رسد؛ این رقم در حال حاضر است. بعد از رنسانس صنعتی در سال 1850 میلادی، بیش از اندازه از سوخت‌های فسیلی استفاده شد که این سوخت‌ها در تغییرات اقلیمی تاثیر گذار بود. قطع درختان و از بین بردن طبیعت نیز از دیگر عوامل تأثیرگذار در تغییر اقلیم است.»

تغییرات بلندمدت

موضوع تغییر اقلیم، معلول اقدامات بشر است. با صنعتی شدن جوامع و افزایش جمعیت، تغییرات ایجاد شده بر نوع بارش و دمای هوا اثر می‌گذارد.

بهرام صناعی، رئیس سازمان هواشناسی و معاون وزیر راه، درباره تأثیرتغییرات اقلیم بر بارش‌ها، می‌گوید: «تغییر اقلیم در آب و الگوهای بارش تاثیر دارد و آنها را تغییر می‌دهد. اگر در گذشته، ماندگاری برف در شهرهای صنعتی وجود داشت، امروزه به دلیل تغییر وضع آب و هوایی، برف به صورت ماندگار در شهرهای صنعتی باقی نمی‌ماند و بارش‌ها به صورت سیل آساست و افزایش خشکسالی را در پیش داریم.»

او در پاسخ به این پرسش که آیا بارش کم باران در پاییز امسال، گواهی بر تغییر اقلیم است، می‌گوید: «ما فصل پاییز خشکی را پیش‌بینی می‌کردیم و می‌دانستیم بارندگی از حد معمول کمتر خواهد بود، ولی در زمستان این وضع به حالت عادی بازمی‌گردد. هشت استان کشور در این دو سال ـ که بارندگی کمتر است ـ دچار خشکسالی بودند که دو استان بوشهر و فارس در وضع نامناسبی قرار دارند. از کشاورزان این دو استان خواسته شده است كه به روش دیم کشاورزی نکنند، زیرا منابع موجود، جوابگو نیست.»

صناعی می‌افزاید: «بارش‌های عادی در فصل زمستان نمی‌تواند کمبود دو سال خشکسالی كشور را جبران کند؛ ایران در منطقه خشک و نیمه خشک قرار دارد و خصوصیات این اقلیم ناشی از تغییرات بسیار شدید بارندگی است. به عنوان مثال در کشورهای اروپایی با آب و هوای معتدل، بارندگی بالای 250 میلی متر است. در صورت تغییر اقلیم، دامنه تغییرات کم می‌شود. در ایران نیز استان گیلان چنین وضعی دارد و در صورت تغییرات آب و هوایی در نهایت 5 درصد از میزان بارش کاسته می‌شود، ولی در مناطق خشک که میانگین بارندگی 50 میلی متر است، ناگهان این میزان به 10 میلی متر یا 150 میلی متر می‌رسد که تغییرات زیادی است.»

رئیس سازمان هواشناسی در حالی که تغییر اقلیم را محصول تغییر بلند مدت می‌داند، می‌گوید: «در صورت داشتن یکسال گرم یا یکسال سرد نمی‌توانیم بگوییم، تغییر اقلیم رخ داده است، بلکه باید در مدت زمانی طولانی آمار و اطلاعات مورد بررسی قرار گیرد تا مشخص شود كه تغییر اقلیم رخ داده است یا خیر؟ بر اساس همین اطلاعات می‌توان گفت در 30 سال گذشته، بارش‌ها کاهش یافته است.»

معاون وزیر نیرو درباره تاثیر گازهای گلخانه‌ای در تغییر اقلیم، می‌گوید: «آمارهایی درباره افزایش گازهای گلخانه‌ای وجود دارد که نشان می‌دهد، این امر سبب افزایش دما شده است، به همین دلیل درباره جلوگیری از افزایش گازهای گلخانه‌ای و آلوده‌کننده‌ها باید برخورد جدی‌تری انجام شود.»

پیش‌بینی‌ها

رئیس پژوهشکده اقلیم شناسی، می‌گوید: «بر اساس پیش‌بینی‌ها تا سال 2039 شاهد نیم درجه افزایش میانگین دما در كشور خواهیم بود و دمای هوا در بالاترین حد خود در زمستان تا 7/0 درجه سانتی‌گراد افزایش خواهد یافت. همچنین تا سال 2100 شاهد 3 تا 5/4 درجه افزایش دما در کشور خواهیم بود.»

او، از کاهش بارش در مقیاس سالانه در همه نقاط کشور به استثنای سواحل جنوب غرب خزر، بخش کوچکی از استان‌های ایلام و هرمزگان و کرمان در آینده‌ای نزدیك خبر می‌دهد و می‌گوید: «بر اثر تغییر اقلیم جهانی پیش‌بینی می‌شود که بارش‌های شدید در كشـور به میزان 30 درصد و بارش‌های فوق سنگین به میزان 39 درصد افزایش یابد.»

حبیبی نوخندان با طرح سؤالاتی می‌افزاید: «آیا شهرهای کشور آمادگی لازم برای مقابله با آب‌گرفتگی‌های معابر و سایر معضلات ناشی از چنین بارندگی‌هایی را دارند و آیا زیرساخت‌های ما برای مهار بارندگی‌هایی به میزان 360 میلی متر

آماده است؟ آیا برنامه‌ای برای رویا رویی با چنین پدیده‌هایی در کشور وجود دارد؟»

رئیس پژوهشکده اقلیم شناسی، کاهش سرعت باد در بیشتر نقاط کشور، افزایش ساعت‌های آفتابی در سال، افزایش شمار روزهای داغ و خشك و کاهش تعداد روزهای یخبندان را از نشانه‌های تغییر اقلیم در كشور می‌داند و با اشاره به افزایش معنی‌دار حداقل دمای در کشور سال‌های اخیر، می‌گوید: «اختلاف دمای شب و روز در حال کاهش است که این امر موجب نوزیدن باد، ماندگاری هوا و آلودگی‌های هوا در شهرها می‌شود.»

او می‌افزاید: «افزایش شمار روزهای آفتابی می‌تواند زمینه ساز گسترش استفاده از انرژی‌های نو و انرژی‌های خورشیدی در کشور شود. مسئولان باید توجه ویژه‌ای به سرمایه‌گذاری در این بخش داشته باشند.»

او با بیان اینکه در سال‌های اخیر در بخش‌های مهمی از کشور که مخزن آب کشور محسوب می‌شوند با کاهش بارش‌ها در بهار مواجه بوده‌ایم، می‌افزاید: «افزایش بارش‌ها در جنوب غرب کشور یعنی بوشهر و خوزستان نشان می‌دهد که این مناطق در حال پیشروی به سمت اقلیم گرم حاره‌‌ای است.»

رئیس پژوهشکده اقلیم شناسی، خطرات ناشی از یک درجه افزایش دمای کره زمین را بسیار فاجعه بار می‌خواند و می‌گوید: «افزایش دما در زمستان موجب کاهش طول دوره سرما و برآورده نشدن نیازهای سرمایی گیاهان، گل دهی زودرس و کاهش عملکرد و بازدهی محصولات کشاورزی و افزایش خطر سرمازدگی در بهار می‌شود.»

دكتر حبیبی نوخندان می‌افزاید: «گرمایش جهانی به‌طور مستقیم و غیرمستقیم در شیوع بیماری‌های وابسته به اقلیم حاره‌ای مثل مالاریا، تب زرد و کنگو تأثیر خواهد داشت. چنانچه دامنه شیوع این بیماری‌ها اخیراً از استان‌های ساحلی خلیج فارس به خراسان جنوبی و حتی خراسان رضوی گسترش یافته است، چرا كه با وقوع تغییرات آب و هوایی در كشور بسترهای رشد و توسعه این بیماری‌ها از نظر آب و هوایی در عرض‌های بالاتر نیز فراهم شده است.»

او، تغییر الگوی کشت و کشاورزی را از دیگر پیامدهای تغییر اقلیم در کشور می‌داند و می‌گوید: «هر گیاهی نیاز سرمایی خاصی دارد و تغییرات آب و هوا می‌تواند بر استعداد مناطق مختلف کشور در تولید محصولات زراعی تأثیر گذار باشد.»

دکتر حبیبی نوخندان، وقوع طوفان گونو در کشور و گسترش دامنه آثار آن تا استان کرمان، گسترش مناطق حاره‌ای، وقوع سیلاب‌‌های مخرب، طوفان‌های شن و توسعه گرد و غبار و افزایش ماندگاری و آلودگی هوا در هفت شهر صنعتی کشور، بارش تگرگ و خشکسالی‌های پی‌درپی، وزش بادهای گرم، استقرار هوای بسیار سرد در سال 1386، خسارت سرما به بخش کشاورزی و نابودی انارستان‌ها و تاکستان‌ها را ناشی از ناهنجاری‌های اقلیمی و تغییرات آب و هوایی کشور در چند سال اخیر عنوان می‌دارد.